W świecie wysp odległych

Jeszcze jedna wyspa z tego zespołu zasługuje na uwagę: Samos, cjczyzna wyśmienitych win barnijskich. Kiedyś Pitagoras założył tu perwszą helleńską szkołę filozoficzną, a tyran Polikrates ją rozpędził. Ten sam Polikrates, którego Schiller uwiecznił w balladzie, wraz z jego szczęściem i pierścieniem rzuconym w morze. Nic to Polikratesowi, jak wiadomo, nie pomogło — Persowie go schwytali i ukrzyżowali na azjatyckim brzegu, z widokiem na wyspę. Po filozofach nic nie pozostało, za to tunel wodociągu, zbudowany przez Polikratesa, jest do dzisiaj główną turystyczną atrakcją wyspy, która obfituje zresztą w liczne zabytki antyczne i ruiny.
Samos walczyło zaciekle z Turkami, także po pierwszym pokoju grecko-tureckim. W 1832 roku stworzono więc z Samos osobne państewko — jak wiek póżniej z Cypru — pod wasalnym wobec sułtana książątkiem narodowości greckiej. Wyspa płaciła 300 tysięcy piastrów rocznego trybutu i cieszyła się dość znaczną autonomią. Dopiero w 1912 roku położono koniec tej zabawie w feudalizm i Samos zjednoczyło się z resztą Grecji.

Samos
Samos

Winnice dzisiejszego Samos dostarczają nadal świetnego wina deserowego (samos) i wytrawnego białego wina stołowego, a kamieniołomy samijskie eksportują cenne marmury. Na tej dużej wyspie (491 km2 mieszka ponad 40 tysięcy ludzi, z czego tylko drobna część w głównym mieście Wathi. Podróż samochodem wzdłuż północnych briegów wyspy kończy się w miejscowości Karlowasja, otoczonej przez najbardziej wydajne winnice. Ale pieszo można stąd pójść dalej, aż na Kerketefs (1440 m), staroż. Kerketeos, najwyższy szczyt wyspy. W górach wyspy zachowały się kompleksy lasów sosnowych.
Najważniejsza jest podróż wzdłuż brzegu południowego, gdzie ruiny antycznego Samosu z bardzo sławnym Herajonem. Z wędrówką Tunelem Eupalinosa — owym tunelem wodociągów Polikratesa — mało skutecznie mogą rywalizować niepozorne resztki helleńskich i rzymskich ruin Samos; natomiast skutecznie — potężny blok Sanktuarium Hery, zbudowanego w VI wieku p.n.e. To sanktuarium, zniszczone niebawem przez ogień, odbudował z jeszcze większym rozmachem Polikrates; o wymiarach świątyni niech świadczy fakt, że były w nim 134 kolumny. Obok świątyni stał Wielki Ołtarz, otoczony mniejszymi budynkami sakralnymi. Goci to wspaniałe sankturarium zniszczyli dokładnie w III wieku n.e., a Turcy rozprawili się z bazyliką chrześcijańską, którą na miejscu Herajonu zbudowali Samijczycy ze złomów budowli pogańskich.
Tylko wąska dwukilometrowa cieśnina dzieli Samos od Anatolii koło przylądka Mykale. Toteż wycieczki do znanego tureckiego Kąpieliska Kusadasi i do cudów Efezu, Priene, Miletu byłyby łatwe i masowe, gdyby komplikacje paszportowe, wciąż dokuczliwe i pełne biurokratycznych utrudnień, nie stały na przeszkodzie.