Sparta i Ateny

Przez cztery wieki (1100-700 p.n.e.) trwa w starożytnej Helladzie ów okres archaiczny, nazywany też średniowieczem starogreckim, stanowiący początkowo głęboką regresję po rozkwicie kultury achajsklej. W tym okresie ostatecznie wyodrębniają się z pnia ogólnogreckiego trzy główne grupy etniczne: Jonowie, Dorowie i Eolowie. Na zachodzie zaznaczają swą odrębność Etolowie. Achajowie ostali się w środkowym i północnym Peloponezie. Centrum spraw greckich przeniosło się raz na zawsze z wysp na ląd stały.
W tejże epoce powstało na południu Grecji państwo z ośrodkiem w Sparcie. W Grecji Środkowej do znaczenia doszły miasta Megara, Ateny i Teby, wreszcie na pograniczu Hellady z barbarzyńskimi ludami, zamieszkującymi obszary dzisiejszej Albanii, Bułgarii i Jugosławii, powstał zalążek państwa macedońskiego. W całej Grecji tworzyły się w tym czasie miasta-państwa, odseparowane geograficznie od sąsiadów. Państwa te, mówiąc z grubsza, przechodziły od ustroju rodowego i plemienno-królewskiego do władzy arystokratycznych rodów — właścicieli ziemskich przeciw którym buntowała się pozbawiona praw, a rosnąca liczebnie ludność miejska, demos. Walki wewnętrzne przechodzą różne fazy i koleje losu. Najczęstszą formą rządu stała się oligarchia, rządy niewielu wybranych, wybranych oczywiście spośród rodów arystokratycznych.
Osobliwe, wręcz wyjątkowe stosunki ukształtowały się w Sparcie. Tutaj całą władzę przywłaszczyła sobie szlachta dorycka, spartiaci. Zamieniła ona ludność miejską w podległych periojków, a dawną ludność achajską w niewolnych helotów. Trzy wojny masońskie oddały Sparcie panowanie nad południowym Peloponezem. Prawodawstwo Likurg (VIII w. p.n.e.) umocniło siłę militarną Sparty, którą spartiaci — w społeczeństwie drobna mniejszość — zamienili ostatecznie w państwo typu zakonu rycerskiego. Tylko kasta spartiatów miała w nim pełne prawa, a także i zatrważające przywileje. Wychowani w. poczuciu swej wyższości nad narodem niewolników, obowiązanych do wyniszczającej pracy dla swoich panów i wychowani w surowych cnotach wojennych, stanowili spartiaci rodzaj wojennego bractwa, karnego, posłusznego, do trzydziestego roku życia bezżennego. Ideały humanizmu mieli w pogardzie, czym się uderzająco różnili od reszty Greków.

Spartanin
Spartanin

Poza Istm jednak Sparta nie wyszła, a za Istmem w Attyce umocniły się tymczasem Ateny, które chlubiły się państwowością od niepamiętnych czasów legendarnych królów. Rywalizacja między mnożącymi się miastami-państwami miała się stać naczelną cechą historii niepodległej Grecji, prowadzącą prostą drogą do utraty sławionej wolności greckiej. Nie pomagało zdobycie hegemonii przez jedno państwo, gdyż natychmiast zawiązywała się przeciw niemu koalicja innych państw. Nie pomogła również świadomość wspólnoty narodowej wobec barbarzyńców, bo interesy partykularne prawie zawsze przeważały nad powszechnogreckimi. Nie pomogły też dwie instytucje panhelleńskie, powołane do życia jeszcze w średniowieczu greckim: wyrocznia delficka i igrzyska olimpijskie.
Już w VIII wieku p.n.e. liczba ludności greckiej przekroczyła 2 miliony. Powstało zjawisko przeludnienia, powodujące w dwu wiekach następnych tzw. Wielką Kolonizację. Miasta macierzyste wysyłały swoich osadników, którzy zakładali faktorie i kolonie. Kolonizacja objęła wybrzeża Morza Czarnego, umocniła się w Małej Azji, a na zachodzie ogarnęła Sycylię i południową Italię, sięgnęła do wybrzeży dzisiejszej Francji. Grecję na ziemi italskiej nazywano Wielką Grecją.
Wzrastająca siła gospodarcza ludności miejskiej prowadziła do upadku starych rządów arystokratycznych feudałów. Na czele dernosti stawali ludzie przedsiębiorczy i energiczni, którym udawało się z czasem zagarnąć pełnię władzy. Powstawały tyranie. Do dużej siły doszli tyrani z Koryntu i Sykionu, a także na wyspach i w Małej Azji. Nie zaznała władzy tyranii Sparta, natomiast klasycznym przykładem przemian stały się dzieje Aten. W Atenach godność królewską zamieniono wcześnie w czystą fikcję, władzę przechwycili arystokratyczni eupatrydzi, rządząc za pomocą archontów i areopagu. Na ten ustrój cisnął demos już z początkiem VII wieku, wywalczając kolejno różne prawa polityczne.
Kolejni reformatorzy ateńscy, Drakon (621 r. p.n.e.) i Solon (594 r. p.n.e.) stali się przysłowiowi, jeden dla srogości swoich praw, drugi dla mądrości ustawodawczej. Przewrót w imię praw ludu wyniósł w 561 roku p.n.e. do władzy arystokratę Pizystrata, który połączył elementy demokracji z samowładztwem jednostki i obronił swą tyranię przeciw wszeikim arystokratycznym zamachom.

Sparta - ruiny
Sparta – ruiny

Zasługi tyranów dla rozwoju miast-państw, którymi władali, były ogromne czy to w Koryncie, czy w Tebach, czy z kolei w Atenach, gdzie Pizystrat położył podwaliny urbanistycznej świetności miasta, a na dworze swoim pielęgnował sztuki piękne, m.in. protegował rapsodów homeryckich, których pieśni kazał spisać, ratując je dla ludzkości. Sukcesy towarzyszyły też kolonizacyjnej i zaborczej polityce Pizystrata.
Syt chwały i powodzenia, Pizystrat zmarł w 527 roku p.n.e., a stanowisko tyrana objęli bez przeszkód jego synowie, Hipplasz i Hipparch. Przeciwstawiła się im coraz silniejsza opozycja ludowo-demokratyczna, na której czele stanął niebawem wybitny mąż stanu — Klejstenes z rodu Alkmeonidów. Narastające antagonizmy i sprzeczności doprowadziły do politycznego zabójstwa. Dwaj młodzieńcy ze szlachetnych rodów, Aristogajton i Harmodios w czasie Wielkich Panatenajów 514 r. zamordowali Hipparcha, Hippiasz utrzymał się jeszcze 4 lata u władzy. W 510 roku p.n.e. Klejstenes wygnał Hippiasza z Aten i na przełomie roku 508/507 doprowadził do końca dzieło projektowanych reform, które ugruntowały w Atenach ustrój demokratyczny, likwidując resztki ustroju rodowego. I ten nowy ustrój objął zresztą tylko ludzi wolnych, ludność niewolnicza pozostawała, jak wszędzie w antyku, bez praw obywatelskich choć chroniona przez pewne normy prawne.
Młoda demokracja ateńska, pełna wigoru i wiary we własne siły, miała być niebawem wystawiona na wyjątkowo ciężką próbę. Już się bowiem zbliżał czas, w którym wewnątrzgrecki tok spraw i wydarzeń zakłóciły w sposób zasadniczy tzw. wojny perskie.