Na wschód o Salonik

Athos

W roku bowiem tak bliskim umownej daty chrztu Polski, mnich Atanazy z anatolijskiego Trapezuntu miał zacząć budować (data niezupełnie ściśle ustalona) pierwszy klasztor, Megali Lawra (Wielka Lawra); roboty ukończono po roku 1000. Za nim poszły dalsze, jako ostatni chronologicznie powstał klasztor pod wezwaniem św. Dionizego; zbudował go w latach 1375-85, gnębiony przez Turków, pod opiekę Bożą uciekający się cesarz Trapezuntu Aleksy III. Na Atosię królował mitologiczny gigant Atos, poskromiony przez bogów olimpijskich, którzy jednak uszanowali jego pamięć. Bóg chrześcijański okazał się surowy i bardziej wymagający. Mnisi i anachoreci, którzy zaczęli ławą napływać na Atos, zwłaszcza od czasów Konstantyna IX (tego od „czapki Monomacha”), poddali się ascetycznym regułom klasztornego czy pustelniczego życia i stworzyli „samodzielną jednostkę polityczną”, jak by można powiedzieć. Społeczność sfanatyzowaną, dogmatyczną, odwróconą od świata i jego normalnego życia. Nigdy kobiety — a nawet samice zwierząt — nie miały dostępu do Atosu — każdy mieszkaniec przybył tu z zewnątrz, chociaż tutaj umierał.
Odcięty Istmem, przez który ongiś Kserkses przekopał swój kanał, wyosobniony teren Atosu zajmuje 314 kilometrów kw. Miejsca więc było dosyć na nieograniczoną w praktyce liczbę klasztorów, pustelni, eremów, a nawet osad świeckich, służących mniszym potrzebom. Przybywało ludzi i klasztor rów, republika Atosu przekroczyła 20 tysięcy mieszkańców — mężczyzn. Zabór całego Półwyspu Bałkańskiego przez cesarstwo osmańskie nie przyniósł mnichom szkody, oddani modłom i kontemplacji mądrości bożej nie mogli być dla Istambułu groźni politycznie (i nawet niewygodni nie byli). Obdarzył ich też padyszach szczególnymi względami i tak mogli dla uciskanego prawosławia stać się Nową Jerozolimą, w której pielęgnować było można sztukę i kulturę bizantyńską. Wtedy to rozwinęły się w klasztorach Atosu studia teologiczne i lingwistyczne, a także malarska szkoła Atosu. Wtedy też napływali do Atosu mnisi z Serbii i Bułgarii, a także z Rumunii, których władcy hojnymi funduszami wzmacniali gospodarkę Atosu.