Drugie miasto Grecji

Z czasów imperium rzymskiego posiadają Saloniki sławny Łuk Galeriusza, zbudowany w 303 roku i fragment kompleksu reprezentacyjnego budowli i pomników z czasów Dioklecjana. Płaskorzeźby na Łuku — obok którego przebiega główna arteria komunikacyjna Salonik — ukazują różne szczegóły ze zwycięskiej kampanii Galeriusza przeciw Persom oraz ofiarę dziękczynienia.
Z Łukiem związali Rzymianie mauzoleum. Galeriusza, ale tę świetną rotundę zamienili pobożni następcy Konstantyna Wielkiego już na początku V wieku w kościół Ajios Jeorjios. Kościół jeden, po nim drugi i tak przechodzimy do cerkwi bizantyńskich, które w Salonikach rosły jak grzyby po deszczu, albo jak kościoły w Krakowie.


Niektóre z tych wczesnośredniowiecznych, zabytkowych domów bożych odznaczają się wielkimi walorami: architektonicznymi (krzyż wschodni) oraz artystycznymi (ikony i treski). Zwłaszcza wspomniany Ajios Jeorjios — przez wieki bazylika, przez wieki meczet; a dzisiaj muzeum sztuki bizantyńskiej — obfituje w bezcenne skarby: ale nie brak ich również w Ajia Ekatedni, Ali Apostoli, Ajos Pandelejmon, Osjos Dawid, Profitis Ilias, Panajia Chalkidon. Historycy sztuki zaliczają mozaiki z tych kościołów do najświetniejszych osiągnięć artystycznych epoki bizantyńskiej, i to zarówno w jej wczesnych etapach rozwoju, jak za czasów jej zmierzchu. Najstarszy z kóściołów na planie krzyża greckiego Ajia Sofia, główny kościół Salonik — jest jakby próbą generalną konstantynopolitańskiego kościoła Mądrości Bożej. Świetny wystrój murów i kolumn, wspaniała mozaiki i malowidła bizantyńskie o religijnej treści, obrązy malowane przez świętych, a nawet przez aniołów (jest taki w Panaji Achiropiitos) — oto najciekawsze detale salonickiego budownictwa cerkiewnego.
Tak jest i w Ajos Dimitrios, chociaż to kościół świeżo odrestaurowany i właściwie prawie w całości nowy, dwukrotnie spłonął bowiem doszczętnie, a to w VII wieku i w 1917 roku. Jest to kościół najbardziej w Salonikach popularny, ponieważ jego patron ma w Salonikach takie znaczenie, jak w Asyżu Franciszek, a w Dublinie Patryk. Św. Demetriusz zabity w salonickim więzieniu 26 października 306 roku, już w 323 roku uczczony został kaplicą, którą po stu latach obudowano kościołem, tak że kaplica zmieniła się w kryptę grobową. Dzień męczeństwa Demetriusza stał się głównym świętem cerkiewnym w Salonikach.
Dalekosiężne cele polityczne przyświecały w średniowiecznych Salonikach misji Cyryla i Metodego, „apostołów Słowian”, którzy z Salonik wyruszyli na północ. Choć nie we wszystkim im się powiodło, wywarli jednak wpływ ogromny i trwały.