Cyklady

Turyście, przybywającemu na Thirę wydaje się, że trafił do świata nierzeczywistego, wśród skał o mnóstwie barw, w pejzażu jednocześnie księżycowo-wulkanicznym i ziemsko-rajskim, czuje się zagubiony, choć zarazem porwany niezwykłością krajobrazu. Z filigranowego porciku Skala może tylko pieszo lub na mule dotrzeć do stołecznej Firy (nazwa powstała z przekręcenia dawnej), która malowniczością swoich uliczek, domków, cerkiewek przewyższa inne, znane z urody osiedla na wyspach, Z drugiego porciku Firy, Atinion można obecnie wjechać na górę samochodem, efektówną drogą, wykutą w dzikim terenie skalnym. Dawniejsza Tara leżała po drugiej stronie Ajos Ilias, natrafiamy tu na wiele śladów prowincjonalnej, ale ożywionej mieściny.

Dzisiaj stoi w Terze świątobliwa cerkiewka Ewangelismos, którą wybudowano na ruinach rozpustnego Herajonu, gdzie odbywały się gimnopedia, czyli tańce nagich młodzieńców ku czci Apollina Karnijsklego. Niegdyś wyspę nazywano Kalliste, najpiękniejsza. Nazwę Thera nadali jej zdobywcy feniccy na cześć jednego ze swoich królów. Imię Santorini, czyli Święta Irena, przypadło Thirze za czasów bizantyńskich. Badania archeologiczne prowadzono na wyspie już w XIX wieku, jednakże bez godnych uwagi rezultatów. Wznowione po stuletniej przerwie w 1967 roku, przyniosły jednakże rezultaty rewelacyjne. Wynika z nich, że w czasach minojskich, między 1520 a 1460 rokiem p.n.e. wystąpiły na Thirze, gęsto wówczas zasiedlonej, dwie potężne erupcje miejscowego wulkanu, z których druga — w wymiarze największego na Ziemi wybuchu wulkanu po epoce lodowej — pogrzebała pod lawą miasto Akrotirion na Thirze, a pośrednio przyczyniła się do upadku państwa minojskiego, burząc olbrzymią falą morską od Thiry nadmorskie miasta i pałace na Krecie. W nowych wykopaliskach na Thirze brał od 1939 roku udział Spiros Marinatos, z czasem dyrektor Greckiej Stacji Archeologicznej w Atenach i prezes Greckiej Akademii Nauk, najwybitniejszy archeolog grecki. W latach 1967-1971 Marinatos dotarł do zagrzebanego Akrotiri. W tym mieście odkopano dotychczas dom typu pałacowego i inne domy, znajdując mnóstwo naczyń glinianych, waz, dzbanów, pitosów. Ponadto odkryto znaczną ilość fresków, po części zachowanych w bardzo dobrym stanie, wyobrażających ludzi, zwierzęta, rośliny. Freski w tzw. Domu Lilii uznano za należące do najświetniejszych zabytków sztuki egejskiej. W październiku 1974 roku prof. Marinatos zmarł na Thirze, skutkiem wypadku w czasie prac wykopaliskowych. Odkrył jednakże „Nowe Pompeje”, jak prof. Bogdan Rutkowski nazwał Akrotirion w swej książce Sktuka egejska (1973), opisując szeroko odkrycia na Thirze i Krecie.